Başur Höyük Verileri Işığında Yukarı Dicle Bölgesi’nde MÖ 4. Binyıl Sonu MÖ 3. Binyıl başında Yaşanan Kültürel Değişimin ve Bölgeler Arası Etkileşimin Araştırılması


Sağlamtimur H. (Yürütücü) , Ozan A.

TÜBİTAK Projesi, 2020 - 2023

  • Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
  • Başlama Tarihi: Mart 2020
  • Bitiş Tarihi: Mart 2023

Proje Özeti

Yukarı Dicle Bölgesi’nin doğusunda yer alan ve Ilısu Barajı HES Projesi kapsamında 2007-2017 yılları arasında kazısı gerçekleştirilen Başur Höyük’ün, MÖ. 4. Binyıl sonu ve MÖ. 3. Binyıl başında bölgedeki diğer yerleşimlerden farklı bir kültürel gelişim gösterdiği anlaşılmaktadır. Bu proje ile Başur Höyük kazısından elde edilen yeni veriler ışığında MÖ. 4. Binyıl sonu (Geç Uruk Dönemi) MÖ 3. Binyıl başında (Erken Tunç Çağı I Evresi) yaşanan kültürel değişimleri tanımlayıp Yukarı Dicle Bölgesi’nin çevre bölgeler ile olan etkileşimdeki rolünün yeniden ele alınması amaçlanmaktadır.

Söz konusu projenin ana odak noktası Başur Höyük yerleşiminde MÖ 4. Binyıl sonu MÖ 3. Binyıl başında gözlemlenen kültürel karakterin ve değişimin nedenlerini ve sonuçlarını ortaya çıkarmak ve Başur Höyük örneğinden yola çıkarak Uruk Sistemi çöküşü sonrası Yukarı Mezopotamya’da iskan gören yerleşimlerin toplumsal örgütlenme modellerine katkıda bulunmaktır. Bu değişimi sağlıklı bir şekilde ortaya koymak için, Geç Uruk Dönemi ve Erken Tunç Çağı I evresinde yoğun ve güçlü arkeolojik materyale sahip olan Başur Höyük’ün detaylı ve çok yönlü bir şekilde irdelenmesi önemlidir. Proje kapsamında yerleşimde tespit edilen bu dönemlere ait verilerin analiz edilip değerlendirilmesi ve Yukarı Dicle Bölgesi’nde bulunan kazılardan elde edilen verilerle karşılaştırılıp yorumlanması sonucu, bölgenin kültürel karakterini ortaya koymak projenin konusunu oluşturmaktadır. Başur Höyük yerleşimi, çağdaş tabakalara sahip Yukarı Dicle Bölgesi’ndeki diğer yerleşimlere kıyasla Geç Uruk ve Erken Tunç Çağı-I kültürel özelliklerini daha yoğun ve güçlü bir materyal kültür ile temsil etmektedir. Bu durum Başur Höyük kazılarından elde edilen yeni veriler ile gerek Yukarı Dicle Bölgesi, gerekse bölgenin yoğun bir etkileşim içerisinde bulunduğu Kuzey Mezopotamya için yeni bir değerlendirme yapılması gerekliliğini ortaya koymuştur. Bu proje, çalışma eksikliklerinden dolayı az çalışılmış bir bölge olan Yukarı Dicle Bölgesi’nde yer alan Başur Höyük’teki MÖ 4. Binyıl sonu MÖ 3. Binyıl başlarında gözlemlenen kültürel değişimi tanımlayıp bölge arkeolojisine özgün ve yeni bir çalışmayla katkıda bulunacaktır.

Proje kapsamında ele alınan Geç Uruk ve Erken Tunç Çağ-I evresi Mezopotamya arkeolojisinde merkez/periferi ve bölgeselleşme/yerelleşme kuramları ile karakterize edilmektedir. Projenin kuramsal yaklaşımı da bu tartışmalar üzerine kurulacaktır. Projenin yöntemi, Başur Höyük’te projenin kronolojik kapsamı dahilindeki dönemlere ait arkeolojik verilerin ve bu veriler üzerinde yapılacak arkeometrik ve antropolojik çalışmaların değerlendirilmesi sonucu elde edilen bulguların, Başur Höyük’ün de içinde yer aldığı Yukarı Dicle Bölgesi ve kültürel etkileşim içinde bulunduğu Kuzey Suriye, Kuzey Irak, Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi yerleşimlerinden elde edilen arkeolojik bulgularla karşılaştırılması sonucunda geçim modellerine, toplumsal organizasyonlara, yerleşimler ve bölgeler arası etkileşim modellerine yönelik kuramlar dahilinde açıklanması üzerine kuruludur.

Uzun süredir Mezopotamya’nın(Irak, Suriye ve İran) içinde bulunduğu politik durum nedeniyle arkeolojik bilgi akışı kesintiye uğramıştır. Bu durum son yıllarda Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yapılan kazılar neticesinde üretilen bilgilerin arkeoloji literatürüne katkısını ön plana çıkarmaktadır. Önceki yıllarda Kuzey Mezopotamya Kültür bölgesinde yapılan araştırmalar sonucu Geç Uruk ve Erken Tunç Çağı I dönemleri ile ilgili üretilen bilgilerin ve kuramların Başur Höyük ve Yukarı Dicle Bölgesi’nden elde edilen yeni bilgilerle karşılaştırılması yerleşik bilgilerle oluşturulmuş tablonun değişmesini sağlayabilir. Kazı ve araştırma eksikliğinden dolayı az bilinen bu bölgede, Başur Höyük ve diğer Yukarı Dicle Bölgesi dönem yerleşimlerinde ortaya çıkartılan buluntular ve veriler Geç Uruk/Erken Tunç Çağı I dönemlerinde Kuzey Mezopotamya’da ortaya çıkan kültürler için öne sürülen bilgilere ve araştırmacıların bu bilgilerden yola çıkarak bölge için oluşturduğu merkezileşme/bölgeselleşme kuramlarına önemli katkılar veya değişimler sağlama potansiyeline sahiptir. Ayrıca proje kapsamında yapılacak olan yüksek lisans ve doktora tezleri ile birlikte genç bilim insanlarının yetiştirilmesi ulaşılmak istenen hedeflerden birisidir.