Tek Medeniyet İki Gelenek: Özbekistan Bahşılık Geleneği ve Türkiye Aşıklık Geleneği


FEDAKAR S.

Zamanını Aşan Medeniyet Özbekistan Sempozyumu, İstanbul, Türkiye, 14 - 15 Haziran 2019, ss.171-179

  • Basıldığı Şehir: İstanbul
  • Basıldığı Ülke: Türkiye
  • Sayfa Sayıları: ss.171-179

Özet

Türk boylarının destancılık geleneği, Türk medeniyeti içinde oluşmuş, geniş bir coğrafi alana yayılmış ve birbirinden farklı özelliklere sahip pek çok şubesi meydana gelmiş geleneksel Türk sözlü sanatlarındandır. Günümüzde Türkiye, Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan, Azerbaycan vb. gibi Türk boyları arasında belirli unsurlar ve kurallar dâhilinde oluşturulmuş destan ve hikâye anlatma gelenekleri mevcuttur. Türk destancılık geleneğinin bu şekilde farklı coğrafyalarda çeşitlenmesinde ve günümüze kadar gelmesinde en büyük pay destan ve hikâye anlatıcılarına aittir. Mensubu bulundukları Türk boyuna göre; “âşık”, “bahşı, “akın”, “jırav”, “comokçu”, “kayçı” vb. gibi adları alan destan anlatıcıları, Türk kültüründen aldıkları konuları yaşadıkları bölgenin mahalli konularıyla birleştirmişler ve yaşanılan tarihi, siyasi ve ekonomik şartların etkisiyle de birbirinden farklı özelliklere sahip destancılık geleneklerini oluşturmuşlardır.

Bilimsel çalışmalar, Türk boylarının destancılık geleneklerinin; oluşum şartları, konu, icra usulleri, icra tarzı ve kullanılan müzik aletleri bakımından bazı benzerliklere sahip olduğunu, fakat bununla birlikte her bir geleneğin kendine özgü bir takım özelliklere sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Türk boyları arasındaki destan anlatma sanatı zaman içinde geleneksel bir yapıya bürünmüş ve oldukça sistematik hale gelen bu yapı her bir Türk boyunun destan anlatma sanatında birbirinden farklı ekollerin ortaya çıkmasını sağlamıştır.

Bu bildiri, Türk boyları arasında destan ve hikâye anlatma sanatında hem icra usulleri ve hem de içinde oluşturulan anlatmaların zenginliği ve çeşitliliği bakımından dikkati çeken Özbekistan sahası destan anlatıcıları olan bahşılar ile Türkiye sahası hikâye anlatıcıları olan âşıklar arasında bir mukayese yapmak amacıyla hazırlanmıştır. Bu iki anlatıcı tipi arasındaki mukayese, Türk destan anlatma geleneğinin temelini oluşturan unsurlar dâhilinde yapılacaktır.

Bahşı ve âşık tipleri; “Özbekistan sahası ve Türkiye sahasında destan/hikâye anlatıcılarına verilen adlar”, “anlatıcıların eğitimi ve yetişme şartları”, “destan/hikâye anlatma usulleri” ve “bu anlatıcıların repertuarında yer alan destan/hikâyeler” bakımından mukayeseli olarak değerlendirilecektir. Bunun sonucunda, Türk, boylarının destan anlatma geleneğinin iki önemli anlatıcı tipi olan bahşılar ve âşıklar arasındaki benzerlik ve farklılıkların ortaya koyulması mümkün olacaktır.