Özel Eğitim Öğretmenlerinin Özel Eğitim Alanında İletişim, Dil ve Konuşma Eğitimine İlişkin Görüşlerinin İncelenmesi


PİŞTAV AKMEŞE P. , KAYHAN H. N.

VIth International Eurasian Educational Research Congress EJER 2019, Ankara, Türkiye, 19 - 22 Haziran 2019, ss.1852-1854

  • Basıldığı Şehir: Ankara
  • Basıldığı Ülke: Türkiye
  • Sayfa Sayıları: ss.1852-1854

Özet

Problem Durumu

Doğum öncesi, sırası veya doğum sonrasında oluşan bazı nedenlere bağlı olarak farklı tür ve derecede gelişimsel yetersizlikleri olan bireylerin gelişim özellikleri ile eğitim yeterlikleri açısından bir takım düzenlemelere ihtiyaç duyulmaktadır (Diken ve Batu, 2010; Eurydice, 20118; Sucuoğlu ve Kargın, 2006). Bu anlamda devletler eğitim politikalarını ulusal ve uluslararası anlaşma metinlerine göre yapılandırmakta personel, program, destek hizmetler, sosyal yardımlar, iş istihdam ve tüm düzenlemelerinde bu anlaşma metinlerinin yasal yaptırımlarını temel almaktadırlar (Milli Eğitim Bakanlığı Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği, 2018a; Milli Eğitim Bakanlığı 2023 Vizyon Belgesi, 2018b; UNESCO, 2019). Gelişim özellikleri bakımından akranlarından farklı özelliklere sahip özel gereksinimi olan bireylerin eğitim düzenlemelerinde de ülkemizde Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yayımlanan Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'ne göre erken çocukluk döneminden başlayarak tüm eğitim kademelerinde kesintisiz, nitelikli ve kaynaştırma/ bütünleştirme yoluyla sürdürülmektedir (MEB, 2018a,b; Piştav Akmeşe ve Kayhan, 2016). Şüphesiz bir eğitim sürecinin birçok değişkeni bulunmaktadır. Ancak öncelikle bireyin özellikleri, eğitim gereksinimleri ile ailesi, okul personeli ve program özellikleri bu sürecin niteliği üzerinden temel etkili faktörler olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu nedenle eğitimin diğer alanlarında olduğu gibi uygulamaların niteliği uygulayıcı özellikleri, öğretmen bilgi beceri ve yetkinlikleri ile de ilişkilendirilebilir. Nitekim özel eğitim alanı teorik ve uygulama ağırlıklı bir alan olup bu anlamda özel eğitim öğretmenlerinin lisans döneminde aldıkları dersler, araştırma yöntem teknikleri ile öğretim yöntemleri konularındaki mesleki bilgi ve becerilerini etkilemekte; bu anlamda politika yapıcıların öğretmen eğitimi ile her birey için nitelikli eğitime yönelik kanıt temelli uygulamaları temel almalarına zemin oluşturmaktadır (Kırcaali İftar, 1992; MEB, 2018b; Piştav Akmeşe ve Kayhan, 2017; Sucuoğlu ve Kargın, 2006). Öte yandan özel gereksinimi olan öğrencilerin eğitim düzenlemeleri düşünüldüğünde onların engel türü ve derecesi, erken çocukluk eğitimi ve yükseköğretim dahil devam ettikleri program, var olan performansları ve aile, çevre özellikleri dikkate alınarak planlanmalıdır (Diken ve Batu, 2010; Piştav Akmeşe ve Acarlar, 2016; Piştav Akmeşe ve Kayhan, 2017; 2016; UNESCO, 2019). Örneğin yetersizliği olan bireylerin dil ve iletişim becerilerinin desteklenmesi konusunda öğretimde kullanılacak yönteme karar verirken, uzmanın çalışacağı bireyin bozukluktan etkilenme derecesiyle farklı müdahale yaklaşımlarına karşı nasıl bir tepki vereceğini iyi belirlemesi gerekmektedir. Bu nedenle özel eğitimde çalışan personelin kanıt temelli uygulamalar hakkında bilgi sahibi olması, bireyin var olan performansını doğru bir biçimde belirleyebilmesi ve işbirliğine dayalı uygulamaları hayata geçirmesi önem arz etmektedir (Diken ve Kalaycı, 2019). Özel eğitim alanında görev yapan öğretmenlerin mezuniyet alanları, lisans ve lisansüstü dönemde aldıkları dersler, uygulama deneyimleri ile meslek içi eğitimler süresince ki çalışmalarının dil konuşma eğitimi boyutunda ele alındığı bu çalışmada, özel eğitim öğretmenlerinin yetersizliği olan bireylerin iletişim, dil ve konuşma becerilerini desteklenmesi sürecindeki uygulamalara ilişkin görüşlerini ortaya koymak amaçlanmıştır.

Amaç

Araştırmanın amacı, özel eğitim öğretmenlerinin özel eğitim alanında iletişim, dil ve konuşma eğitimine ilişkin görüşlerini incelemektir. Dolayısıyla, genel amaca bağlı aşağıda belirtilen alt problemlerin cevapları aranmıştır:

Özel eğitim öğretmenlerinin;

1- Özel gereksinimi olan öğrencilere iletişim, dil ve konuşma alanında sunulan hizmetlere yönelik görüşleri nelerdir?

a. Özel gereksinimi olan öğrencilere yönelik iletişim dil ve konuşma alanında, ders öncesi yapılan işlemler nelerdir?

b. Okullarda iletişim, dil ve konuşmaya ilişkin eğitim öğretim hizmetlerinin planlanması ve uygulanması nasıl gerçekleştirilmektedir?

2- Özel gereksinimi olan bireylerin iletişim, dil ve konuşma becerilerinin desteklenmesinde yaşanılan sorunlar ve bu sorunların nedenlerine ilişkin görüşleri nelerdir?

3- Özel eğitimde iletişim, dil ve konuşma eğitimi alanında sunulan hizmetlerin niteliğinin arttırılmasına yönelik önerileri nelerdir?

Araştırma Yöntemi

Özel eğitim sınıfı ve özel eğitim merkezinde çalışan 20 özel eğitim öğretmenin iletişim, dil ve konuşma eğitimine ilişkin görüşlerinin incelenmesinin amaçlandığı, betimsel desende nitel araştırma şeklinde kurgulanmış bir çalışmadır. Görüşme tekniğinin kullanıldığı araştırmalarda, özel eğitim öğretmenlerinin var olan algıları aracılığı ile olayları, doğal ortamda bütüncül bir bakış esasıyla ortaya çıkarmak amaçlı işlemler yürütülmüştür (Bogdan ve Biklen, 2007; Creswell, 2005; Yıldırım ve Şimşek, 2011). Bu bakımdan çalışma, nitel araştırma yönteminin yarı yapılandırılmış görüşme tekniği ile gerçekleştirilmiştir (Akay, Uzuner ve Girgin, 2014; Bogdan ve Biklen, 2007 ; Ergenekon, 2007; Yıldırım ve Şimşek, 2011). Görüşme sürecinde araştırmacılar, şu adımları izlemiştir. Araştırma sorularının hazırlık aşaması özel eğitim, odyoloji ve konuşma bozuklukları, öğretmen eğitimi, birlikte öğretim, iletişim, dil ve konuşma becerilerinin desteklenmesi alanlarında lisans, lisansüstü eğitimler ile uygulamalı seminerler veren her iki yazar tarafından gerçekleştirilmiştir. Bu çalışma gönüllü katılım ilkesini temel alınarak İzmir İlinde görev yapan özel eğitim öğretmenleri ile 2018-2019 yılı güz döneminde gerçekleştirilmiştir. Görüşmeler, tek oturumda ve yaklaşık 20-35 dakika aralığında bir sürmüştür.

Araştırmanın çalışma grubu amaçlı örnekleme yöntemlerinden, maksimum çeşitlilik ve ölçüt örneklemeye göre belirlenmiştir (Yıldırım ve Şimşek, 2011). Çalışma grubunun belirlenmesinde, ölçüt örneklemeye uygun olarak özel eğitim öğretmeni olarak çalışır olmak, araştırmaya istekli ve gönüllü olmak koşulu gözetilmiştir. Çalışmanın maksimum çeşitliliğe göre seçimindeki amaç, çeşitliliği içeren durumların aralarındaki benzer olguları belirleyebilmektir. Bu sayede problemi bütün olarak ortaya koyabilmek için süreçte genellemelerden kaçınılarak yalnızca katılımcı görüşlerini esas alınmıştır. Araştırmaya katılmaya gönüllü 20 özel eğitim öğretmeni maksimum çeşitliliğe uygun bir biçimde belirlenmiş, görüşme verileri yarı yapılandırılmış görüşme formunda yer alan demografik bilgi formu ve iletişim, dil ve konuşma eğitimine yönelik görüşlerini belirlemek için hazırlanan sorular ile toplanmıştır.

Beklenen/Geçici Sonuçlar

Özel eğitim öğretmeni olarak çalışan öğretmelerin yaşları 28 ile 54 yıl, kıdem yılları da 4 ile 35 yıl arasında değişmektedir ve %85’i kadın olan öğretmenlerin %85 evlidir. Çalışmaya katılan öğretmenlerden %20’si zihin engelliler, %10’u işitme engeliler, öğretmenliği mezunu iken %50’si sınıf öğretmenliği, %30’u öğretmenlik dışı alanlardan mezun olup sertifika programına katılara özel eğitim öğretmeni olarak görev yapmaktadır. Lisans eğitiminde sadece özel eğitim alanı mezunu olan 6 öğretmen iletişim, dil ve konuşma dersi almıştır. Öğretmen görüşlerinden elde edilen veri analizinin sonucu olarak 6 ana tema belirlenmiştir. Bu temalar “'Dil girdisi”, “Doğal etkileşim ortamı” ''Aile ortamı” , '' Etkinlik temelli program”, ''Eğitimde teknoloji kullanımının iletişime etkisi” ve “Destek hizmetler” dır.

Anahtar Kelimeler : İletişim, dil, konuşma, özel eğitim, kapsayıcı eğitim, mesleki yeterlikler

Kaynakça

Akay, E., Uzuner, Y. ve Girgin, Ü. (2014). Kaynaştırmadaki işitme engelli öğrencilerle gerçekleştirilen destek eğitim odası uygulamasındaki sorunlar ve çözüm gayretleri. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi- Journal of Qualitative Research in Education, 2(2), 43-68.

Bogdan, C. R. ve Biklen, S. K. (2007). Qualitative reseach for education. Boston: MA: Allyn ve Bacon, Inc.

Creswell, J. (2005). Educational research, planning, conducting and evaluating quantitative and qualtitative research. New Jersey: Pearson Merrill Prentice Hall.

Diken, H. D. ve Batu, S. (2010). Kaynaştırmaya giriş. İçinde H.İ. Diken (Ed.), İlköğretimde Kaynaştırma (s.2-25) Ankara: Pegem Akademi.

Diken, Ö. ve Kalaycı, C. (2019). Dil ve konuşma becerilerinin öğretiminde uzman/yetişkin merkezli yaklaşımlar. İçinde F. Acarlar ve Ö. Diken (Ed.) Yetersizliği Olan Bireylerin Dil ve İletişim Becerilerinin Desteklenmesi. (s.202-223) Ankara: Pegem Akademi

Ergenekon, Y. (2007). Nitel araştırmalarda görüşme. Ankara Üniversitesi Eğitim Semineri Sunumu, Ankara.

Eurydice (2018). İlköğretim ve Ortaöğretim Okullarında Özel Eğitim Uygulamaları https://eacea.ec.europa.eu/national-policies/eurydice/content/special-education-needs-provision-within-mainstream-education-86_tr

Kırcaali-İftar, G. (1992). Özel eğitimde kaynaştırma. Eğitim ve Bilim, 16, 45-50.

MEB (2018a). Özel eğitim hizmetleri yönetmeliği, http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/07/20180707-8.ht

MEB (2018b). Milli Eğitim Bakanlığı 2023 Eğitim Vizyonu, http://2023vizyonu.meb.gov.tr/

Miles, M. B. ve Huberman. M. (1994). Qualittative data analysis: An expanded sourcebook. (2. Baskı). Thousand Oaks, CA: Sage.

Pistav-Akmese, P. ve Acarlar, F. (2016). Using narrative to investigate language skills of children who are deaf and with hard of hearing. Educational Research and Reviews, 11(15), 1367-1381.

Piştav Akmeşe, P & Kayhan, N. (2016). Opinions of the Teachers about the Communication Modes/Approaches Used in the Education Period of the Hearing Impaired Children who are Educated at Pre-School Level, Ege Journal of Education, 17(2), 296-332.

Piştav Akmeşe, P. & Kayhan, N. (2017). İşaret Dili Dersine Katılan Öğretmen Adaylarının Görüşlerine Göre Türk İşaret Dili Eğitiminin İncelenmesi, Turkish Online Journal of Qualitative Inquiry.1-38. http://dergipark.gov.tr/download/article-file/261469

Sucuoğlu, B., ve Kargın, T.(2006). İlköğretimde kaynaştırma uygulamaları, Yaklaşımlar, yöntemler, teknikler. Ankara: Morpa Yayıncılık.

UNESCO (2019). Children with Special Needs. http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/fight-against-discrimination/education-of-children-in-need/children-with-special-needs/

Yıldırım ve Şimşek, 2011 Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2011). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. (8. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.